Elk jaar trekken onze sectorverantwoordelijken eropuit om na te gaan welke beelden onderhoud of restauratie nodig hebben. Want hoewel de beelden vaak stevig en onverwoestbaar lijken, is hun voortbestaan minder vanzelfsprekend dan het op het eerste gezicht lijkt. Door de materialen waaruit ze gemaakt zijn, en door weer, wind en menselijke ingrepen, kunnen ze beschadigd raken of zelfs verdwijnen.
Vooral beelden die voortdurend aan regen, vorst en zon worden blootgesteld, slijten na verloop van tijd. Sculpturen in zachte steensoorten hebben het daarbij zwaarder te verduren dan die in harde steen. Vroeger probeerde men dat te voorkomen door beelden te voorzien van een beschermende verflaag. Die kon rijk beschilderd zijn (polychroom), of net een egale kleur hebben die natuursteen nabootste. Door die laag geregeld te vernieuwen, bleef het beeld beter beschermd. In de 19de eeuw raakte echter het idee verspreid dat oudere generaties hun beelden onbehandeld lieten. Sommige beeldhouwers namen dat voorbeeld over en maakten buitenbeelden in zachte kalksteen zonder beschermende verf. Al snel bleek dat zulke beelden veel kwetsbaarder waren voor het weer.
Ook de manier waarop een beeld is opgebouwd, speelt een rol. Sculpturen die uit verschillende onderdelen bestaan, of waar later stukken zijn aangezet bij restauraties, zijn gevoeliger voor slijtage dan beelden die uit één blok zijn gehouwen. Opvallend genoeg bleken oudere bevestigingstechnieken vaak behoorlijk duurzaam. Zo werden onderdelen soms met dierenbeenderen of met metalen doken die in lood waren gegoten vastgezet. Later gebruikte men vaker ijzeren doken in mortel, maar roestend ijzer kan uitzetten en zo barsten in de steen veroorzaken.
Gelukkig kan veel schade worden voorkomen met een beetje aandacht en regelmatige controle. Beschutting, bijvoorbeeld een luifel of een nis, helpt al veel. Ook een gezond oppervlak zonder scheuren of mos, en stevige bevestigingspunten, dragen bij aan de levensduur van een beeld. Soms loont het zelfs om eens van dichterbij, met een ladder of stelling, te kijken om ook de minder zichtbare plekjes te inspecteren.
In theorie zijn eigenaars, bewoners en omwonenden het best geplaatst om zo’n oogje in het zeil te houden. In de praktijk blijkt dat in steden niet altijd eenvoudig. Zo worden panden verhuurd, eigenaars wonen elders en gebouwen veranderen van functie. Renovaties of zelfs sloop maken de zorg voor gevelbeelden extra uitdagend. Toch maakt betrokkenheid een groot verschil. Voor Kruis en Beeld helpt daar graag bij, want met zorg en aandacht kunnen deze waardevolle gevelbeelden ook voor toekomstige generaties bewaard blijven.
| Bedreigingen | Hoe voorkomen? |
| Erosie: wind, regen, vorst en andere, in de lucht aanwezige, afbrekende stoffen | Eindlaag of 'slijtlaag', zoals verf als bescherming tegen algemene erosie |
| Mens: ongevallen, onoordeelkundige ingrepen of restauraties, verkommering van beeld of pand, agressie, sloop, ... | Luifel, nis of kast als bescherming tegen neerslag |
| Verkeer: omverrijden pijlerbeelden, stoten gevelbeelden door vrachtwagens | Voorzorgsmaatregelen bij renovaties, verbouwingen, ... |
| Vogels: nestbouw met uitwerpselen | Waakzaamheid door Voor Kruis en Beeld en omwonenden |
| Sensibilisering voor het ‘kleine erfgoed’ |
