• Inventarisnummer: 1.0007

Onze-Lieve-Vrouw met Kind, Begijnenstraat 65-67

Onbekende beeldhouwer, 18de of 19de eeuw, mogelijk terracotta

Beschrijving van het beeld: 

Zelden wordt in de binnenstad de innige band tussen Moeder en Kind zo treffend verbeeld als hier, waar Maria en Jezus elkaar van nabij in de ogen kijken. Maria, gehuld in een mantel met sierlijke, diepe plooien, draagt Jezus op haar arm. Het Kind heeft speels zijn beentjes over haar arm geslagen en raakt met een teder gebaar de wang van zijn moeder aan. Opmerkelijk is dat alleen Maria tegenwoordig gekroond is. Het staafje op Jezus’ hoofd doet vermoeden dat hij vroeger een nimbus droeg, en vermoedelijk geen kroon. De luifel boven het beeld is een traditioneel 19de-eeuws, veelhoekig baldakijn met drie verjongende geledingen die uitmonden in een opvallend grote sierbol. Mogelijk stond hier ooit een kruis op. De rand wordt afgewerkt met een lambrekijn versierd met sterren. Op de houten console is vooraan de initiaal van Maria aangebracht, met daaronder een hart. Het geheel werd oorspronkelijk omkaderd door een geschilderd gevelveld met draperiedecor.

Restauratie 2023-2025: 

In juli 2023 werd het beeld, samen met de bijhorende accessoires, door Noortje Cools van de gevel verwijderd en overgebracht naar haar atelier. Daar onderging het in meerdere fasen een restauratie. Als eerste werd de console aangepakt en in december 2024 opnieuw geplaatst. Vervolgens volgden het beeld en het baldakijn, die in augustus 2025 naar hun oorspronkelijke plek terugkeerden, onmiddellijk gevolgd door het kroontje van Maria.

Status in de periode voor de restauratie in 2023:

Het beeld was bedekt met een dik verfpakket en smeekte om een restauratie. De linkervoet van het Jezuskind verdween nog na 1981 (of ging toen een vroegere herstelling opnieuw verloren?). Nadien kreeg het geheel minstens één extra verflaag, waarbij de breuk duidelijk werd overschilderd. Het beentje oogt bovendien hol. Mogelijk wijst dit op een terracottasculptuur, of om de opening van een oude dook.

Mogelijk komen bij een toekomstige vrijlegging van de sculptuur onverwachte inzichten aan het licht. Ondanks de dikke verflagen zijn de contouren te herkennen van een interessant en vermoedelijk verfijnd 18de-eeuws werk. Opmerkelijk genoeg noteerde Thyssen in 1902 en 1922 nog neerbuigend dat er in deze straat een “antiek doch weinig kunstig O.-L.-Vrouwebeeldje” stond. In 1922 situeert Thyssen dit beeld “op nummer 64” (sic - WS) en in 1902 “op de nummers 63 en 65”.

Tussen 2020 en 2022 werd het pand volledig gerestaureerd, maar het beeld, dat zich nochtans in slechte staat bevindt, bleef onaangeroerd. Er werd sindsdien koortsachtig gezocht naar een gepaste oplossing.

Beeld, gefotografeerd in 2012 en 2014

Kleurenopname van de gevelschildering met neogotische drapering uit 1989, vermoedelijk aangebracht aan het eind van de 19de of het begin van de 20ste eeuw. De kleurstelling is deze van Maria's mantel zoals bekend van schilderijen uit de Barokperiode: rood aan de buitenzijde en blauw voor de voering. - Foto Jerry Driesen, 30-04-1989

Fotoregister ‘Bouwen...’, 3nb: neg. 733/20, aug. 1976

Geschiedenis van de Madonna's in de Begijnenstraat: 

In de Begijnenstraat zijn enkele madonnabeelden vlakbij elkaar te zien. Het hier behandelde beeld wordt al in de periode 1868-1886 genoteerd. Daarna blijkt er een beeld te zijn bijgeplaatst (periode 1886-1902). Omstreeks 1945 kwam er nog een derde bij. Vandaag resten er hiervan nog twee. Het pas in 1902 vermeld beeldje, een kleine Moeder Gods in een spitsboognisje aan de gevel van het nr. 31 (vroeger nr. 27), werd in 1991 verkocht door de nieuwe eigenaar van de woning.

Archief en literatuur:

• Archief: Hs1491, [f° 16v°]
• Iconografie: Fotoregister ‘Bouwen...’, 3nb: neg. 733/20, aug. 1976
• Literatuur: Thyssen 1902, p. 352; Thyssen 1922, p. 292; Bouwen 3nb 1979, p. 23; Schepens 1981, p. 119; Madonna 2002, p. 134; Madonna 2010, p. 37, 39
• Nieuwsbrief Vrienden van de Antwerpse Madonna's: pdfnr. 16 (2010), p. 8-9; Paula Sörnsen, "[Geplande] restauraties", 'Nieuwsbrief ...', pdf17 (2011, 1), p. 19
• Referentie: vkb1.0007

• Inventarisnummer: 1.0175

Onze-Lieve-Vrouw met Kind (‘De geboorte der Allerheiligste Maagd en Moeder Gods Maria’) - Coppenolstraat, Wolstraat 23

Onbekende beeldhouwer, vóór 1744 en in 1787 hernieuwing, natuursteen (Grès), geschilderd — Beschermd monument 2 september 1976

Beschrijving van het beeld: 

Van het fraaie beeld van Onze-Lieve-Vrouw met Kind, getiteld 'De geboorte der Allerheiligste Maagd en Moeder Gods Maria', is de precieze datering onbekend. Vast staat echter dat het beeld — of minstens zijn voorganger — reeds vóór 1744 aanwezig was. In 1787 werd het vernieuwd, op 30 september 1797 geborgen en na het vertrek van de Fransen opnieuw opgesteld op 6 mei 1814.

Zelden wordt barokke zwier zo uitbundig verbeeld. Maria, gehuld in zwaar geplooide draperieën, houdt het Kind sierlijk voor zich uit. Jezus heeft één been over haar arm geslagen en reikt haar met zijn rechterhand enkele roosjes aan.

De luifel wordt bekroond door een indrukwekkende stralenkrans met Mariamonogram. De rijk versierde console wordt geflankeerd door twee gevleugelde engelenkopjes en bevat een cartouche met een Latijnse chronogramtekst: ILLUXIt MUnDo eXUrgIte CIVes — ‘Hij bracht het licht in de wereld, sta dan op, burgers’. Deze tekst verwijst naar het jaar 1744.

De oorspronkelijke lantaarn werd in recentere tijden vervangen door een aanzienlijk eenvoudiger exemplaar.

Restauratie in 2006: 

Het volledige ensemble van beeldhouwwerk met baldakijn, console, lantaarn en bijkomend ornament werd in november 2006 ter plaatse gerestaureerd door Dirk Lenaerts. De stralenkrans met Mariamonogram werd daarbij opnieuw verguld door Geneviève Hardy. Een eerdere restauratie, uitgevoerd in opdracht van de Stad Antwerpen, vond plaats in 1980.

In de 19e eeuw: 

Het negentiende-eeuwse buurtgenootschap (confrerie) was beroemd voor zijn prachtige versieringen, zowel van het beeld zelf als van het rekeningboek. Tijdens het 375ste jubelfeest van de Gilde van Onze-Lieve-Vrouw Lof (Kathedraal) in 1853 zorgde het voor een grote opsmuk met schilderijen van de gebroeders Schaefels. Tijdens de doortocht van de grote processie stonden er op vier tribunes prachtig geklede kinderen met zilveren wierookvaten die het Magnificat zongen. Vanwege het gemeentebestuur ontving het hiervoor de tweede prijs. Liever dan er de gedane (of verdere) onkosten mee te dekken lieten ze een zilveren scapulier maken dat dan fier aan het beeld werd gehangen.

Hieronder twee pagina's uit het 18de-eeuwse rekeningboek, bewaard in de Sint-Carolus Borromeuskerk, de parochiekerk van het beeld. 

Archief en literatuur:

Archief: Hs1491, [f° 7r°]; Buurtgenootschapsboek (1750, 1762) en diverse losse documenten (1853, 1864, 1882, ca. 1949) alsook een zilveren scapulier (1861) bewaard in kerkarchief Sint-Carolus Borromeuskerk, Antwerpen.
Iconografie: Clijmans 1941, afb. 18
Literatuur: Kronijk 6 (1797-1798), p. 91; Thyssen 1902, p. 337-339; Thyssen 1922, p. 282-284; Bouwen 3na 1976, p. 434; Schepens 1981, p. 36, 45, 170-175; Madonna 2002, p. 137; Madonna 2010, p. 47
Krantenknipsel: "Restauratie van Madonna's", 'Gazet van Antwerpen', 8 en 9 december 1979.
Nieuwsbrief Vrienden van de Antwerpse Madonna's: pdfnr. 21 (2014): 12
Referentie: vkb1.0175

Teksten:

• « In de Wolstraet onder het Maria Beeld op den hoek van de ...
  ILLUXIt
  MUnDo
  eXUrgIte
  CIVes.
  1744 » [Kronijk 6 (1797-1798), p. 91].
• (2). Wol & Koppenolstraat. Een zeer oud en verdienstelijk Maria beeld. Met prachtigen troon en keurig englen voetstuk. / (2.): O. L. V. Geboorte. [Hs1491, f° 7r°].
• Sint-Carolusparochie (bestaande beelden)
  Wol- en Coppenolstraat. – 324. O. L. Vrouw: Uit het "Notitie-Boeck van de Collecteurs ende Contribuanten van de confrerie van het beelt onder den tytel der Geboorte van de Alderheyligste Maget ende Moeder Godts Maria, … " blijkt dat dit beeld reeds vóór 1744 bestond, aangezien een jaarschrift uit dit register ons verzekert, dat deze confrerie in voorgemeld jaar reeds vernieuwd werd. […]. In 1787 werd het O. L. Vrouwebeeld hernieuwd, volgens rekening: "Aen het vernieuwen van het belt van Livrouw 6 – 17 1/2". […]. dus hebben wij dit Eerweerdigh Beld afgedaen op den 30 September 1797 en hetselve Beld wederom op sijne plaets gesteld, op 6 Mey 1814 en daer voor pr, quittantie betaeld aen François Coveliers voor aerbyts loon … f. 1-4 1/2 […]." […]. [Thyssen 1902, p. 337-339]. 

• Sint-Carolusparochie (bestaande beelden)
  Wol- en Coppenolstraat. - 436. O. L. Vrouw. - Uit het "Notitie-Boeck van de Collecteurs ende Contribuanten van de confrerie van het beelt onder den tytel der Geboorte van de Alderheyligste Maget ende Moeder Godts Maria" blijkt, dat dit beeld reeds vóór 1744 bestond, aangezien een jaarschrift uit dit register ons verzekert, dat deze confrerie in voorgemeld jaar reeds vernieuwd werd:

In 't Jaer Met IVer UYt gebUerLYCke LIefDe, VernIeUWt.

Ziehier eenige voorvallen uit de geschiedenis van dit genootschap:
Toen, op 12 September 1756, zekere J.F, De Vos zijne waardigheid van prefect aflegde, plaatste men in het rekeningboek, volgens </p.282> eene teekening van P.P. Rubens, eene allerschoonste omlijsting, waarin men te lezen gaf dit eigenaardig dubbelvers:
"Dit jaer is ten volle wel volbroght door De Vos.
Daerom maeckt hem van daegh nu lieber ende los."

Door twist en tweedracht onder de confraters was het genootschap van O. L. Vrouw allengskens in verval geraakt, doch gelukkig in 1759, zoo twee jaarschriften het aanduiden, werd alles op vroegeren voet hersteld:

"UYt WaeraChtIgen enDe nIeUWen gebUereLYken IVer
Is Dese ConfrerIe WeDer hersteLt."
"Leeft eenDraChtIgLYk onDer ULIeDen."

In 1787 werd het O. L. Vrouwebeeld hernieuwd volgens rekening: "Aen het vernieuwen van het belt van Livrouw 6 - 17 1/2."
Dit vernieuwde beeld mocht ongelukkig niet lang de godvruchtige geburen der Wolstraat verblijden, want, zegt het rekeningboek, "alzoo dit Beeld door order der fransche regeringen, en door order der alsdan, de municipaliteyt en der policie en door policie-meester Ouwers verscheyde keeren heeft komen aenseggen van dit beeld en d'andere teekens van Religie, uyt het gesicht te doen, selfs met drijgementen als het nogh langer zoude blijven staen; dat het van Stadtswegen zoude afgedaen worden met perykel van in stukken geslagen te worden, dus hebben wij dit Eerweerdigh Beld af gedaen op den 30 September 1797, en hetselve Beeld wederom op sijne plaets gesteld, op 6 Mey 1814 en daer voor pr, quittantie betaeld aen François Coveliers voor aerbydts loon ... f. 1-4 1/2
dus 16 jaer en 7 maenden dat dit Eerweerdigh Beeld van Haere plaets is geweest en moeten verborgen blijven uyt het gesicht der fransche."

Overheerlijk was de versiering der Wolstraat tijdens het 375e jubelfeest der Gilde van O. L. Vrouw Lof, in 1853; zij werd gedaan volgens de plannen der heeren Coenen en Tempelers. Verscheidene schilderstukken der gebroeders Schaefels waren hier en daar opgehangen, en, bij den doortocht der groote processie stonden er, op vier tribunen, prachtig gekleede kinderen der buurt, ten getale van acht, met zilveren wierookvaten. De Z.E. Heer Speeck, toen pastoor der parochie, had bij het Mariabeeld het jaarschrift doen plaatsen:

"VIrgInUM DeCUs Ut soL LUCet XV aUgUstI."

Eenige dagen daarna ontvingen de confreers eenen brief van het Gemeentebestuur, waardoor hun de tweede prijs van versiering, alsmede eene premie van 150 fr. werd toegekend, som, die door de geburen deels bestemd werd om eenen zilveren vergulden gedenkpenning aan te schaffen. Op de voorzijde dezer medalie deed men het volgende opschrift insnijden: "Jubelfeest van O. L. Vrouw Lof, ten jare 1853 gevierd," en op de keerzijde : "Gedenkschilde van stadswege verloofd aen de bewooners der Korte Koeipoortstraet, de Wolstraet en de Wyngaerdbrug, voor de prachtigste versiering der straten."
Op Zondag 4 September 1857, werd de medalie met plecht aan het beeld gehangen, waarbij het gelegenheidsvers:

"gY gULhertIge gebUren, sChenkt hIer MarIa UWen sChoonst paLerIngs' prYs, Van staDsWege verkregen."

In 1864 bekwam de Wolstraat wederom den tweeden prijs van versiering, eene som van 300 frank.
Het zij hier tot zijnen lof gezegd: wijlen Alf. De Wolf, gemeenteraadsheer, was steeds de ziel dezer overheerlijke opluisteringen. [Thyssen 1922, p. 282-284]

• In de 19de eeuw telt Antwerpen heel wat gebuurten, die Mariabeelden onderhouden. De voornaamste zijn (...), die van de Geboorte van de Allerheyligste Maget ende Moeder Gods Maria (hoek Wolstraat en Coppenolstraat), (...). [Schepens 1981, p. 36].
• Op 11 februari 1977 besloot het kollege van burgemeester en schepenen een openbare aanbesteding uit te schrijven met het oog op de restauratie van vier waardevolle, als monument beschermde Mariabeelden: Vlasmarkt - Hoogstraat, Eiermarkt - Sudermanstraat, Melkmarkt - Lijnwaadmarkt en Wolstraat - Coppenolstraat. Twee jaar later (!) wordt het aangepast bestek voor uitvoering aanvaard. Eind 1979 wordt de opdracht toegewezen. Kostprijs: 398.750 fr. of bijna honderdduizend frank per beeld. [Schepens 1981, p. 45].
• (...) Op een foto, genomen in 1951, dragen zowel Onze Lieve Vrouw als Jezus een kroon. Op dezelfde foto bemerkt men achter Maria de zinnebeeldige duif met stralenkrans. Van dit alles valt na de recente "deskundige" restauratie geen spoor te bekennen. (...). [Schepens 1981, p. 171].

• Inventarisnummer: 1.0091

Onze-Lieve-Vrouw met Kind - Jeruzalemstraat, Lange Koepoortstraat 55

Onbekende beeldhouwer(s), 18de eeuw (?), beeld in natuursteen en console in terracotta  — Beschermd monument sinds 2 september 1976

Beschrijving van het beeld: 

Maria, met een scepter in haar rechterhand, houdt haar Kind rechtop op haar linkerarm. Jezus, een krullenbol, houdt een globe in de ene hand en zegent met de andere hand. Zowel Maria als Jezus dragen een kroon. Maria staat op een maansikkel en vertrapt een dikke slang die bovenop de globe ligt.

De bijzonder grote globe-console is omgeven door de gevleugelde symbolen van de vier evangelisten, die Jezus' Blijde Boodschap aan alle volkeren verkondigen; de engel Mattheus, de arend Johannes, het rund Lucas en de leeuw Marcus. Het beeld heeft een luifel met een metalen koepel en een decoratieve lichtarm met lantaarn.

Madonna en console werden gerestaureerd door het atelier Sander Peters en eind 1990 teruggeplaatst. Het betreft een assemblage van twee elementen. Het verfijnde beeld uit witte natuursteen – vermoedelijk een oudere sculptuur die nooit voor een buitenopstelling bedoeld was – is geplaatst op een later vervaardigde console uit terracotta. <A. Malliet en M. Manderyck, "Twee Antwerpse madonna-beelden", in: "M&L binnenkrant", nr. 50, p.6-7, ill. - (bijlage bij "M&L" 10,1 (jan.-feb. 1991)>

Archief en literatuur:

Archief: Hs1491, [f° 7r°]
Iconografie: KIK, B029975 (1945)
Literatuur: Thyssen 1902, p. 331; Thyssen 1922, p. 58, 278; Bouwen 3na 1976, p. 195; Schepens 1981, p. 176; Malliet 1991;
Madonna 2002, p. 145; Madonna 2010, p. 85
Nieuwsbrief Vrienden van de Antwerpse Madonna's: pdfnr. 17 (2011), 1, p. 16-17 (afb.)
Referentie: vkb1.0091

Een andere console met evangelistensymbolen was te vinden aan de Prekersstraat 57